SÜRYANİLER’DE EĞİTİM ve ÖĞRETİM MERKEZLERİ

      Birinci ve ikinci derece önemli Süryani kültürünün en parlak dönemleri, 4. ve 13. Yüzyılın sonları arasında kalan yaklaşık 1000 yıllık süredir. Bu dönemde birçok eğitim ve öğretim merkezi Süryani dünyasına hizmet etmek üzere faaliyete geçmiş, gerçekten de yararlı ve önemli etkinliklerde bulunmuşlardır. Bu eğitim merkezlerinin bir bölümü felsefe, filoloji ve öteki bilim dallarını kapsayacak şekilde hizmet ederken, çoğunluğu da teoloji konusunda eğitim vermiştir. Bu okulların en önemlileri şunlardır:

1- Edessa (Urfa) Teoloji Okulu: Kaynaklarda M.S. III. Yüzyıl’ın ortalarında kurulduğu belirtilen bu okul, gerçek ve üstün nitelikli bir din eğitimi vermeye, M.S. 363 yıllarında başladı. Mor Efrem’in üstün çabalarıyla bu tarihten sonra en parlak dönemlerini yaşayan Edessa Teoloji Okulu, 146 yıl süren eğitim hizmetinden sonra 498 yılında kapatıldı. (Kaynaklar, okulun esas faaliyet dönemini okulun büyük üne kavuştuğu 363 yılı ile 498 yılı arasında kabul etmektedir)

2- Zukanin Manastırı: M.S. 4. Yüzyıl’da Diyarbakır şehri yakınlarında kurularak Mor Yuhanna Manastırı adıyla hizmet vermeye başlayan manastır, aynı asrın ortalarında bir bilim merkezine dönüşmüştür. Süryani Cemaati’nden birçok ünlü kişinin de öğretmenlik yaptığı bu eğitim merkezi, 10. Yüzyılın ortalarına kadar faaliyetini sürdürmüştür.

3- Mor Gabriel Manastırı: M.S. 397 yılında Turabdin şehrinde kurulan manastır, Deyrulumur veya Kartmin Manastırı olarak da anılmaktadır. Kısa sürede kendini bilime adayanların ve rahiplerin merkezi durumuna gelen bu önemli okul, 5.yüzyılın ortalarından 11-12. Yüzyıla kadar çok sayıda önemli kişinin eğitim görerek yetiştiği bir eğitim merkezi oldu.

4- Usibona Manastırı: Antakya dolaylarında kurulan bu manastır, yörenin önemli bir eğitim merkezi olarak çalışmalarını sürdürdü.

5- Büyük Tel’ado Manastırı: Antakya’da kurulan bu manastır, yakınında bulunan Usibona Manastırı ile birlikte 4.yüzyılın ortalarında kuruldu. Kuruluşunu takip eden dönemde birer eğitim merkezi haline dönüşen bu manastırlar, 690-700 yılları arasında Urfalı Mor Yakub’un üstün çabalarıyla büyük bir üne kavuştular. Urfa Metropoliti Mor Bünyamin’in de 837 yılına kadar Tel’ado Manastırı’nda ders verdiği bilinmektedir. Bu iki manastırın M.S. 10.yüzyılın sonuna kadar aktivitelerini sürdürdükleri bilinmektedir.

6- Mor Zakay Manastırı: 5.yüzyılda Rakka (Kalunikos adıyla da bilinir) şehri yakınlarında kurulmuştur. Esas eğitimine 6.yüzyılın ilk yıllarında başlayan okul, hizmetlerini 10.yüzyıla kadar aynı biçimde devam ettirmiştir.

7- Kınneşrin Manastırı: M.S. 550 yıllarında Ceraplus (Kenneşrin) şehrinin karşısında, Fırat nehrinin doğu yakasında kurulmuştur. Bu manastır, kurulduğu tarihten 9. Yüzyılın başlarına kadar olan sürede, o dönemde bilim ve teoloji alanda eğitim veren okulların en büyüğü ve en önemlisi olmuştur. Verdiği nitelikli eğitim sayesinde ününü dört bir yana yayarak diğer manastırları geride bırakmıştır. Gelişen bir takım olaylar dolayısıyla bir duraklama dönemi yaşayan manastır, bu süreci atlattıktan sonra tekrar eski parlak günlerine dönmüş ve 13.yüzyıla kadar bu şekilde faaliyetlerini sürdürmüştür.

8- Dış Kuyu Manastırı - Dayro Dgubo Baroyo: Halep ve Şamişat (Samosata) arasında yer alan bu manastırın adının duyulması 6.yüzyılda gerçekleşmiştir. Bu tarihten 9.yüzyıla kadar geçen sürede önemli bir eğitim merkezi olarak çalışmalarını sürdürmüştür.

9- Mor Matay Manastırı: 4. Yüzyılın sonlarında Musul kentinin doğusunda bulunan Elfaf Dağı’nın tepesine kurulmuştur. 630’lu yıllarda gerçek anlamıyla eğitim vermeye başlayan manastır, faaliyetini aynı şekilde 13.yüzyıla kadar devam ettirdi.

10- Amudo Manastırı: Cezire’deki Ras’al-ayn yakınlarında bulunmaktadır. M.S. 7.yüzyılan 9.yüzyıla kadar 200 yıl gibi bir süre eğitim ve öğrenim yeri olarak kullanılmıştır.

11- Karkafto Manastırı: Magdal köyü yakınlarında, Ras’al-ayn ile Hasake arasında yer alan bu manastır, filoloji alanında yaptığı çalışmalarla tanınmaktadır.

12- Mor Hananyo Manastırı: Deyrulzafaran ve Dayro Dkurkmo adlarıyla da bilinen bu bu manastır M.S. 4. Yüzyılın sonlarında Mardin yakınlarında kurulmuştur. Ancak bazı araştırmacılar tarafından manastırın kuruluş tarihinin 8. Yüzyılın son on yılı olduğu savunulmaktadır. Uzun bir süre bilim merkezi olarak çalışmalarını yürüten manastır, sonraları gerilemeye başlamıştır. Bunun ardından tekrar toparlanan bu eğitim merkezi, yine de eski parlak günlerine geri dönememiştir.

13- Mor Sargis Manastırı: Sincar ile Balad arasındaki Kahil Dağı’nda (Turo Sahyo) bulunan manastır, tahminlere göre 8. Yüzyılda eğitim ve öğretim vermeye başlamıştır. Manastır en başarılı olduğu noktaya 9.yüzyıl içinde ulaşmıştır.

14- Edessa’nın (Urfa) Kutsal Dağı: Burası M.S. 5. ve 6. Yüzyıllarda birçok manastırla dolmuştur. Bu manastırların bazıları, 13.yüzyılın başına kadar kaliteli bir eğitim-öğretim kurumu olarak faaliyetlerini sürdürmüş ve bu özellikleriyle de çevrede oldukça tanınmışlardır.

15- Mor Barsavmo Manastırı: M.S. 5. Yüzyılın ortalarında Malatya şehri yakınlarında inşa edilen bu manastır, 8.yüzyıldan 13.yüzyıla kadar bir bilim yuvası olarak etkinlik göstermiştir.

16- Mor Yuhanon Manastırı: Dara yakınlarındaki Kardis şehrinde kurulan büyük bir manastırdır. Bilimsel kayıtlarda, M.S. 800 yılından 1002 yılına kadar olan dönemdeki bilgilerine ulaşılabilen manastır; Bağdat Metropoliti Mor Lazarus Bar Sobto’nun da öğretmenlik yaptığı bir bilim merkezi olarak tanınmaktadır.

17- Eliyo Bar Gagi Manastırı: M.S. yaklaşık 960 yılında Malatya – Hanzat bölgesinde inşa edilen manastır, zaman içinde bir bilim merkezine dönüşerek çalışmalarını bu çerçeve içinde sürdürmüştür.

18- Barid Manastırı: M.S. 960 yılında Malatya ve Hanzat bölgesinde kurulan manastırda 1243 yılına kadar eğitim ve öğretim yapılmıştır.

19- Sergisiye Manastırı: 980 yılında Malatya’da inşa edilmiştir. Yoğun bilimsel çalışmaların yapıldığı bir yer olarak dikkat çeken bu okul, faaliyetini 12. Yüzyıla kadar devam ettirmiştir.

20- Malatya Şehri: "Rahoto" olarak bilinen kentte yer alan büyük kilise, 11. Yüzyılın başlarında filoloji ve ilahiyat bilimi konularında önemli çalışmaların yapıldığı, hatta bu bilimlerin merkezi diye de adlandırılabilecek bir konuma sahipti. Ancak13.yüzyılın sonunda önemini yitirmiştir.

21- Mor Ahrun Manastırı: Kalisura’da bulunan bu eski manastırın kuruluş tarihi kesin olarak bilinmese de, araştırmacılar arasında tahmini olarak 5. Yüzyılda inşa edildiği görüşü yaygınlık kazanmıştır. 11. Yüzyılda bilim merkezi haline gelen manastır, Malatya Metropoliti Mor III. İğnatıyos’un öğrenimini tamamladığı yer olarak tanınmaktadır.

      Süryaniler’de eğitim ve öğretim merkezlerinin başlıcaları yukarıda adı verilen manastır ve okullardır. Ancak şunu da ifade etmek gerekir ki bu sayılan merkezlerin dışında eğitim ve öğretim verilen ve birçok din ve bilim adamının yetişmesine vesile olan Patriklik, Episkoposluk Merkezleri ve manastırları da vardır.